Προνοίας, αὐτεξουσίου,
καὶ τοῦ μυστηρίου τοῦ Θανάτου.
Ἡ
πατερικὴ θεολογία ὁμολογεῖ ὅτι ὁ Θεὸς εἶναι ἄκτιστος, ὑπερούσιος, καὶ ἀνεπίδεκτος
χρονικῆς ἐντάξεως, ἐπειδὴ ὁ χρόνος καὶ ὁ χώρος ἀνήκουσιν εἰς τὴν κτίσιν καὶ οὐχὶ
εἰς τὴν θεότητα. Ὁ Θεὸς «ὁ ὢν» (Ἔξ. 3,14) δὲν ἀποκτᾷ τὴν γνῶσιν διαδοχικῶς, οὔτε
ἀναμένει τὴν ἐξέλιξιν ὡς ἀναγκαίαν προϋπόθεσιν τοῦ εἰδέναι, ἀλλὰ ἔχει τὴν ἐνιαίαν
καὶ ἄχρονον ἐποπτείαν τῶν πάντων. Ὅμως ἡ κτίσις, ὡς γεγονὸς ἐκ τοῦ μὴ ὄντος εἰς
τὸ εἶναι, βιώνει τὰ πράγματα κατὰ στάδια καὶ χρονικὴν τάξιν. Ἡ διάκρισις αὕτη ἐπιτρέπει
νὰ νοηθῇ ὅτι ἄλλο ἐστὶν ἡ θεία ἐπιστήμη καὶ ἄλλο ἡ κτιστὴ ἐμπειρία, ὥστε νὰ μὴ
μεταφέρεται ἀνεξετάστως ἡ ἄχρονος θεία ἐποπτεία εἰς ἀνθρωπομορφικὰ σχήματα
«διαδοχικῶν ἀποφάσεων».
Ἐν
τῇ ὀρθοδόξῳ παραδόσει, ἡ πρόγνωσις τοῦ Θεοῦ ὁμολογεῖται ὡς ἀληθὴς καὶ παντελής,
ἀλλ’ οὐχὶ ὡς ἀναγκαστικὸς μηχανισμὸς ὁ ὁποῖος καταλύει τὸ αὐτεξούσιον. Ἡ ἐκκλησιαστικὴ
ἐμπειρία διασώζει τὴν διάκρισιν ὅτι ὁ Θεὸς προγινώσκει τὰ μέλλοντα, ἀλλὰ δὲν
προκαθορίζει ἀναγκαστικῶς τὰ «ἐφ’ ἡμῖν». Ἡ σωτηρία, ἡ ἀρετή, ἡ μετάνοια, ἡ ἀγάπη,
καὶ ἡ ἀπόκρισις τῆς προαιρέσεως ἐντάσσονται εἰς τὸν χώρο τῆς συνεργίας. «Ὁ Θεὸς
γάρ ἐστιν ὁ ἐνεργῶν ἐν ὑμῖν καὶ τὸ θέλειν καὶ τὸ ἐνεργεῖν» (Φιλ. 2,13), ἀλλὰ ἡ ἐνέργεια
αὕτη δὲν καταργεῖ τὴν ἐλευθερίαν, ἀλλὰ τὴν θεραπεύει καὶ τὴν ἐπαναφέρει εἰς τὸ ἀληθὲς
θέλειν. Ὁ Ἅγιος Μάξιμος Ὁμολογητὴς, ἐν τῇ διδασκαλίᾳ περὶ συνεργίας, ἀποκρούει ὁποιανδήποτε
ἀντίληψιν «ἀπολύτου προορισμοῦ» ὡς ἀσυμβίβαστον μὲ τὴν ἐλευθέραν κίνησιν τῆς
προαιρέσεως καὶ τὴν παιδαγωγικὴν ὁδὸν τῆς θεώσεως. Ἡ πατερικὴ θεολογία, ἰδίως
διὰ τοῦ Ἁγίου Μαξίμου, ἀναπτύσσει τὴν διδασκαλίαν περὶ τῶν «λόγων» τῶν ὄντων, οἵτινες
ἐδράζονται ἐν τῷ θελήματι τοῦ Θεοῦ καὶ ἔχουσι τὸν Λόγον (τὸν Χριστόν) ὡς ἀρχὴν,
μέτρον, καὶ τέλος. «Πάντα δι’ αὐτοῦ ἐγένετο» (Ἰω. 1,3). Ἐνταῦθα διακρίνεται ἡ
κτίσις (ὁ λόγος τῆς ὑπάρξεως ἑκάστου ὄντος) ἀπὸ τὴν πρόνοιαν (ὁ τρόπος τῆς θείας
παιδαγωγίας, στηρίξεως, καὶ θεραπείας τῆς κτίσεως ἐν τῇ ἱστορίᾳ). Ἡ θεία
πρόνοια οὐκ ἐστὶν ἀνταγωνιστικὴ τῆς ἀνθρωπίνης ἐλευθερίας, ἀλλὰ ἡ ἀρχὴ τῆς
δυνατὸτητος τῆς σωτηρίας ἐν κόσμῳ μεταπτωτικώ.
Ό
Θεὸς διανέμει χαρίσματα «καθὼς βούλεται» (Α΄ Κορ. 12), ὄχι ὡς ἔπαινον ἤδη
κεκτημένης ἀρετῆς, ἀλλὰ ὡς ὄργανα διακονίας καὶ οἰκοδομῆς. Ὁ ὅρος «προικισμός»,
ἐν ἐκκλησιαστικῷ λόγῳ, δύναται νὰ δηλώσῃ τὴν δωρεὰν ἣν ὁ Θεὸς καταθέτει εἰς τὴν
ἀνθρώπινη ὕπαρξιν, ὅπως ἡ κλίσις, ἡ ἱκανότης, ἡ διάκρισις, ἡ τέχνη, ἢ ἡ πνευματικὴ
ἐπιτήδευσις. Ἡ δωρεὰ αὕτη, ὅμως, ἀπαιτεῖ ὀρθὴν χρήσιν, διότι τὸ ἄνθρωπον εἶναι
«πρώην μηδέν» ἐκ τοῦ μὴ ὄντος εἰς τὸ εἶναι κληθέν, καὶ ἡ ζωή του εἶναι δωρεὰ καὶ
κλήσις πρὸς ἀναφοράν. «Τί δὲ ἔχεις ὃ οὐκ ἔλαβες;» (Α΄ Κορ. 4,7). Ἐν τῷ πλαισίῳ
τούτῳ νοεῖται ὁ λόγος περὶ «δεδανεισμένου εἶναι» ὡς ὑπόμνησις ὅτι ἡ ὕπαρξις καὶ
αἱ δυνάμεις οὐκ εἰσὶν αὐτοθεμελίωτες, ἀλλὰ ἀναφέρονται εἰς τὸν Δωρεοδότην καὶ ἀποβαίνουσιν
εἴτε εἰς ζωήν εἴτε εἰς φθοράν κατὰ τὸν τρόπον τῆς χρήσεως.
Μετὰ
τὴν πτῶσιν, ὁ ἄνθρωπος βιώνει τὴν βιολογικὴν ἀνάπτυξιν ἐν χρόνῳ, τὴν ἐξάρτησιν,
τὴν φθοράν, καὶ τὸν θάνατον. Ἡ πατερικὴ θεολογία προσεγγίζει τὰ φαινόμενα ταῦτα
ὄχι ἠθικολογικῶς, ἀλλὰ θεραπευτικῶς. Ὅσα ἀφοροῦσι σωματικὰς καταστάσεις, ἀσθενείας,
ἢ ἰδιαιτερότητας, ἡ Ἐκκλησία ἐπιμένει εἰς τὴν διάκρισιν καὶ τὸ ἔλεος, ὅχι εἰς ἀπλουστευτικὰ
συμπεράσματα. Ἐνδεικτικῶς, ὁ λόγος τοῦ Κυρίου περὶ «εὐνούχων» (Ματθ. 19,12) ἀνοίγει
ἕνα πλαίσιον ἐν τῷ ὁποίῳ ἀναγνωρίζεται ὅτι ὑπάρχουσι καὶ ἐκ γενετῆς
καταστάσεις, καὶ ἐκ βίας ἀνθρωπίνης πράξεως, καὶ ἐκ ἐλευθέρας ἀσκήσεως «διὰ τὴν
βασιλείαν τῶν οὐρανῶν». «Ὁ δυνάμενος χωρεῖν χωρείτω» (Ματθ. 19,12). Ἡ φράσις αὕτη
δηλοῖ ὅτι ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ ἀπαιτεῖ πνευματικὴν ἱκανότητα καὶ διάκρισιν, καὶ ὅτι
ἡ ποιμαντικὴ θεώρησις ὀφείλει νὰ κινῆται ἀνὰ μέσον ἀληθείας καὶ ἐλέους. Ἡ ἀπορία
«διὰ τί ὁ Θεὸς ἐπιτρέπει τὸ κακόν;» ἐπανέρχεται ἐν πάσῃ γενεᾷ. Ἡ πατερικὴ γραμμὴ
ἀποφεύγει δύο ἄκρα. Πρῶτον, τὸ νὰ θεωρηθῇ ὁ Θεὸς ὡς αἴτιος τοῦ κακοῦ. Δεύτερον,
τὸ νὰ νοηθῇ ὁ κόσμος ὡς πεδίον τυχαιότητος ἄνευ νοήματος. Ὁ Θεὸς, ὡς ἀγαθὸς καὶ
φιλάνθρωπος, δὲν δημιουργεῖ τὴν κακίαν, ἀλλὰ ἐπιτρέπει τὴν ἐνέργειαν τῆς ἐλευθερίας,
ἣ δύναται νὰ ἐκκλίνῃ ἀπὸ τὸ ἀγαθόν. Ὁ Ἅγιος Διονύσιος ὁ Ἀρεοπαγίτης ὑπομνηματίζει
ὅτι καὶ ὁ τῆς χειρίστης ζωῆς ἐφιέμενος, ὡς ἀρίστης αὐτοδοκούσης, κατὰ τρόπον
παράδοξον «μετέχει τοῦ ἀγαθοῦ», ἐφ’ ὅσον οὐδὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ ἄνευ τῆς θείας
στηρίξεως τῆς ὑπάρξεως. Ἡ θέσις αὕτη δὲν δικαιολογεῖ τὴν κακίαν, ἀλλὰ ἀποδεικνύει
ὅτι ἡ ὕπαρξις ἀκόμη καὶ τοῦ ἀσεβοῦς στηρίζεται ἐκ τοῦ ἀγαθοῦ Θεοῦ, ὥστε νὰ μένῃ
ἀνοικτὴ ἡ ὁδὸς τῆς μετανοίας. «Ἀγαπᾶτε τοὺς ἐχθροὺς ὑμῶν» (Ματθ. 5,44) ἀποτελεῖ
ὄχι ἠθικὸν σύνθημα, ἀλλὰ ἀποκάλυψιν τοῦ τρόπου τῆς θείας ἀγάπης, ἡ ὁποία ἐπιμένει
θεραπευτικῶς καὶ παιδαγωγικῶς.
Ἰδιαιτέρως
ὀξύ ἐμφανίζεται τὸ πρόβλημα ὅταν ὁ θάνατος προσβάλλει τὸν ἄνθρωπον ἐν νηπίῳ ἡλικίᾳ
ἢ πρὸ τῆς γεννήσεως. Ἡ Ἐκκλησία, πιστὴ εἰς τὸν Θεὸν τῆς φιλανθρωπίας, ἀρνεῖται
νὰ μετατρέψῃ τὴν τραγικὴν ἀπώλειαν εἰς νομικὴν ἐρμηνείαν ἐνοχῆς. Ἡ πατερικὴ
σκέψις ἐπιμένει ὅτι ὁ Θεὸς δὲν χαίρει ἐπὶ τῷ θανάτῳ τοῦ ζῶντος (Ἰεζ. 33,11), καὶ
ὅτι ἡ κρίσις τοῦ Θεοῦ ὑπερβαίνει τὴν ἀνθρωπίνην μέτρησιν. Ὅπου ἡ ἀνθρώπινη
λογικὴ ζητεῖ «ἀπόδειξιν», ἡ Ἐκκλησία ἀπαντᾷ μὲ ἐλπίδα ἐν τῷ ἐλέει, καὶ μὲ ἐμπιστοσύνην
εἰς τὸν Κριτὴν ὃς εἶναι συγχρόνως Πατήρ. Ὁ Ἅγιος Ἰσαὰκ ὁ Σύρος, ὅταν ἀναπτύσσει
τὴν ἔννοιαν τῆς θείας χρηστότητος, ἐπιμένει ὅτι τὸ ἔλεος εἶναι θεμελιώδης ἰδιότης
τῆς θείας οἰκονομίας. Ἡ ἐλπὶς αὕτη ἀντλεῖται ἐκ τοῦ ὅτι ὁ Θεὸς ἐστιν ὁ ζητῶν τὸ
ἀπολωλός, καὶ ὁ ἀναπαύων τοὺς τεθλιμμένους (Ματθ. 11,28). Ἡ πατερικὴ θεολογία
συνάπτει ἀδιαίρετα τὴν ἀλήθειαν τοῦ αὐτεξουσίου μὲ τὴν βεβαιότητα τῆς προνοίας.
Ἡ πρόγνωσις τοῦ Θεοῦ δὲν ἐξουδετερώνει τὴν ἐλευθερίαν, ἀλλὰ ἀποκαλύπτει τὸ
βάθος τῆς θείας σοφίας. Ἡ πρόνοια δὲν ἀναιρεῖ τὴν ἱστορίαν, ἀλλὰ τὴν κατευθύνει
θεραπευτικῶς πρὸς τὴν σωτηρίαν. Καὶ τὰ χαρίσματα, ὡς δωρεαὶ τῆς προνοίας,
δίδονται ὄχι διὰ ἀυτάρκειαν, ἀλλὰ διὰ διακονίαν, ἐλευθερίαν, καὶ ἀγάπην. Ἐν
τέλει, ἡ ἀπάντησις τῆς Ἐκκλησίας εἰς τὴν τραγικότητα τοῦ κακοῦ καὶ τοῦ θανάτου
εἶναι ὁ Χριστός. «Ἐγώ εἰμι ἡ ἀνάστασις καὶ ἡ ζωή» (Ἰω. 11,25). Ἀμήν.