Ἡ μνήμη τῶν Ἁγίων.

 

Ἡ μνήμη τῶν Ἁγίων ὡς έκκλησιαστικὴ όντολογία.

Ἐν τῇ ὀρθοδόξῳ πατερικῇ παραδόσει, ἡ ἑορτὴ δὲν ὁρίζεται πρωτίστως ὡς πολιτισμικὸν γεγονὸς ἢ συναισθηματικὴ ἀνάπαυσις, ἀλλ’ ὡς ἐκκλησιαστικὴ ἀνάμνησις σωτηριολογική, ἡ ὁποία ἐνεργεῖ θεραπευτικῶς ἐπὶ τοῦ προσώπου καὶ τῆς κοινότητος. Ἡ μνήμη τῶν Ἁγίων, ὡς λειτουργικὸς χρόνος, ἐγγράφει τὸν πιστὸν εἰς τὴν ἀλήθειαν τῆς κοινωνίας μετὰ τοῦ Θεοῦ, ἐν τῇ ὁποία ἡ ἀνθρωπίνη ὕπαρξις προσλαμβάνει τὸ ἀληθὲς νόημά της. Ὅμως, ἡ ἴδια ἡ ἔννοια τῆς μνήμης δύναται νὰ ἀναγνωσθῇ καὶ ὡς πεδίον θεολογικῆς ἀποσαφηνίσεως, ὅταν ἐγείρωνται ζητήματα περὶ τοῦ τί ἀκριβῶς τιμᾶται ἐν μιᾷ ἑορτῇ: ἡ ἐπίγεια βιογραφία, ἡ πνευματικὴ ἄθλησις, ἢ ἡ ἐσχατολογικὴ μαρτυρία τῆς ζωῆς ἐν Χριστῷ.

Κεντρικὴ ἀφετηρία τῆς ἐκκλησιαστικῆς κατανοήσεως τῶν Ἁγίων εἶναι ὁ λόγος τοῦ Κυρίου: «Ὑμεῖς φίλοι μού ἐστε, ἐὰν ποιῆτε ὅσα ἐγὼ ἐντέλλομαι ὑμῖν… Ὑμᾶς δὲ εἴρηκα φίλους, ὅτι πάντα ἃ ἤκουσα παρὰ τοῦ Πατρός μου ἐγνώρισα ὑμῖν» (Ἰω. 15,14–15). Ἡ φιλία ἐνταῦθα δὲν ἐννοεῖται ὡς ψυχολογικὴ ἐγγύτης, ἀλλὰ ὡς μετοχὴ εἰς τὸ θέλημα τοῦ Θεοῦ, ὡς ἐμπιστοσύνη τῆς θείας ἀληθείας, καὶ ὡς κοινωνία ζωῆς. Ὁ Ἅγιος Ἀθανάσιος ὁ Μέγας, ὅταν συνοψίζει τὴν οἰκονομίαν τῆς ἐνανθρωπήσεως, δείχνει ὅτι ὁ σκοπὸς τοῦ Θεοῦ εἶναι ἡ ἀνακαίνισις τοῦ ἀνθρώπου καὶ ἡ κοινωνία τῆς ζωῆς, ὄχι ἡ νομικὴ ἐξισορρόπησις ἑνὸς θυμοῦ. Ἡ ἁγιότης, ἐπομένως, εἶναι ὁρατὸ σημεῖον ὅτι ἡ φιλία τοῦ Χριστοῦ εἶναι πραγματική, διότι ἐκφράζεται ἐν ἔργῳ καὶ ἀληθείᾳ.

Ἡ Ἐκκλησία, ἐκ παλαιοτάτης παραδόσεως, τιμᾷ κατ’ ἐξοχὴν τὴν ἡμέραν τῆς κοιμήσεως τῶν Ἁγίων, διότι ἡ κοίμησις νοεῖται ὡς πέρασμα ἀπὸ τὸν χρόνον εἰς τὴν ἐσχατολογικὴν ζωὴν, ὡς «γενέθλιος ἡμέρα» εἰς τὸν οὐρανόν. Ὁ Ἅγιος Γρηγόριος Νύσσης, ὅταν ἀναπτύσσει τὴν ἐλπίδα τῆς ἀναστάσεως καὶ τὴν πορείαν τῆς ψυχῆς, ἀποδίδει ἔμφαση στὸ ὅτι ὁ θάνατος, ἐν Χριστῷ, δὲν εἶναι ἀφανισμὸς, ἀλλὰ μετάβασις, ἡ ὁποία ἀποκαλύπτει τὴν ἀληθινὴν κλίσιν τοῦ ἀνθρώπου. Ἡ πατερικὴ «ἀντι-τραγικὴ» ἀνάγνωσις τῆς κοιμήσεως δὲν ἀκυρώνει τὸν ἀγῶνα τῆς ἐπίγειας ζωῆς, ἀλλὰ τὸν σφραγίζει: ἡ ἡμέρα τῆς κοιμήσεως γίνεται μνήμη τῆς ἐν Χριστῷ νίκης, ὅτι ὁ ἄθλος δὲν ἔμεινεν ἀτελέσφορος. Κατὰ τοῦτο, ἡ ἐκκλησιαστικὴ τιμὴ τῆς κοιμήσεως δὲν σημαίνει «ἔπαινον ἀποτυχίας», ἀλλὰ ὁμολογία ὅτι ὁ θάνατος ἠττήθη ἐν τῷ προσώπῳ τοῦ Χριστοῦ καὶ προγευόμεθα τὴν τελικὴν κατάργησίν του. «Οὐκ ἔστιν ὁ Θεὸς Θεὸς νεκρῶν, ἀλλὰ ζώντων» (Λουκ. 20,38). Ἡ ἀκολουθία τῶν Ἁγίων ἐπιμένει ἀκριβῶς σ’ αὐτὸ: ἡ ζωή τῆς Ἐκκλησίας δὲν περιστρέφεται γύρω ἀπὸ τὸν θάνατον, ἀλλὰ γύρω ἀπὸ τὴν ζωήν, ἣν χαρίζει ὁ Χριστός.

Ἐν τοῖς λειτουργικοῖς ἤθεσι, ἡ ἑορτὴ γενεθλίου ἡμέρας προσώπου εἶναι σπάνιος, καὶ ἡ ἐξαίρεσις τῆς Ἐκκλησίας ἀναφέρεται κατ’ ἐξοχὴν εἰς τὴν Γέννησιν τῆς Θεοτόκου (8 Σεπτεμβρίου) καὶ εἰς τὴν Γέννησιν τοῦ Ἁγίου Ἰωάννου τοῦ Προδρόμου (24 Ἰουνίου), ἐξαιτίας τῆς ἰδιαιτέρας θέσεώς των ἐν τῷ μυστηρίῳ τῆς οἰκονομίας. Ὁ Προδρόμος συνδέεται μὲ τὴν προφητικὴν προετοιμασίαν τῆς ἐνανθρωπήσεως, καὶ ἡ Θεοτόκος μὲ τὴν ἐλευθέραν συνέργειαν τῆς κτίσεως πρὸς τὴν ἄκτιστον χάριν. Ἡ ἰδιαίτερη αὕτη λειτουργικὴ πρακτικὴ δείχνει ὅτι ὁ ἐκκλησιαστικὸς χρόνος δὲν ἀκολουθεῖ ἀπλῶς ἕνα «βιογραφικὸ» σχήμα, ἀλλὰ ἐπιλέγει νὰ προβάλλει τὰ γεγονότα ἐκεῖνα ποὺ ἀποκαλύπτουν τὸ μυστήριον τοῦ Χριστοῦ ἐν τῇ ἱστορίᾳ.

Ἡ ἀγωνία περὶ τοῦ ἐὰν ἡ βασιλεία τοῦ Θεοῦ νοεῖται μόνον «ἐν οὐρανῷ» ἢ ἐὰν δύναται νὰ βιωθῇ ἐν τῷ παρόντι, ἀπαντᾶται ἐκκλησιαστικῶς διπλῶς: ἡ βασιλεία εἶναι καὶ δῶρον ἐσχατολογικόν καὶ παροῦσα πραγματικότητα ἐν τῷ μυστηρίῳ. Ὁ Κύριος διδάσκει: «Ἐλθέτω ἡ βασιλεία σου» (Ματθ. 6,10), καὶ ἅμα δηλοῖ ὅτι ἡ βασιλεία ἔχει ἤδη προσεγγίσει ἐν τῷ προσώπῳ του («ἤγγικεν ἡ βασιλεία» Μαρκ. 1,15). Ὁ Ἅγιος Μάξιμος Ὁμολογητὴς ἐρμηνεύει τὴν σωτηρίαν ὡς κίνησιν ἀπὸ τὸ «παρὰ φύσιν» εἰς τὸ «κατὰ φύσιν» καὶ ἐφεξῆς εἰς τὸ «ὑπὲρ φύσιν», ὅπου ἡ ζωὴ τοῦ ἀνθρώπου γίνεται μετοχὴ τῆς χάριτος. Ἡ βασιλεία, ἐπομένως, δὲν περιορίζεται εἰς ἕνα μεταθανάτιον σχήμα, ἀλλὰ ἀρχίζει ὡς θεραπεία καὶ κοινωνία ἐν τῷ παρόντι, καὶ τελειοῦται ἐσχατολογικῶς. Ἐν τούτῳ τῷ πλαισίῳ, ἡ μνήμη τῶν Ἁγίων, εἴτε τῆς γεννήσεως εἴτε τῆς κοιμήσεως, ὀφείλει νὰ διαβασθῇ ὄχι ὡς προσκόλλησις εἰς τὸν θάνατον, ἀλλὰ ὡς ἔνταξις εἰς τὴν ἀλήθειαν τῆς ζωῆς, ἡ ὁποία ἐν Χριστῷ ἀναδεικνύεται ἀφθαρσία.

Ἡ ἔννοια τοῦ «ἀγῶνος» ὑπάρχει ὡς κεντρικὸς ἄξων τῆς πατερικῆς πνευματικότητος: ἡ ἀσκητικὴ πορεία, ἡ διακονία, ἡ φιλανθρωπία, ἡ ὁμολογία. Ὁ Ἅγιος Ἰσαὰκ ὁ Σύρος ἐπιμένει ὅτι ἡ ἀληθὴς πνευματικὴ πρόοδος κρίνεται ἀπὸ τὴν ταπείνωσιν καὶ τὴν ἀγάπην, καὶ ὅτι ἡ χάρις τοῦ Θεοῦ μεταποιεῖ τὰ τραύματα τῆς ἀνθρωπίνης ἀσθενείας εἰς τόπον θεραπείας. Ἡ Ἐκκλησία, ὅταν τιμᾷ τὸ τέλος ἑνὸς Ἁγίου, δὲν ἀποσυνδέει τὸ τέλος ἀπὸ τὸν ἀγῶνα, ἀλλὰ ἐπικυροῖ ὅτι ὁ ἀγὼν ὁδηγεῖ εἰς τὴν ζωήν. Ἡ μνήμη τῆς κοιμήσεως λειτουργεῖ ὡς θεολογικὴ «σφραγὶς» τῆς πορείας, ὄχι ὡς ἔπαινος τῆς φθορᾶς.

Ἐὰν προβάλλεται ἡ ἡμέρα τῆς γεννήσεως ὡς τιμὴ τῆς ἐνάρξεως τοῦ ἀγῶνος, τοῦτο δύναται νὰ ἔχῃ κατηχητικὴν ἀξίαν. Ὅμως, ἡ ἐκκλησιαστικὴ συνείδησις, ὡς λειτουργικὴ σοφία αἰώνων, ἐπέλεξεν ὡς κύριον τόπον τιμῆς τὴν κοίμησιν, διότι ἐν αὐτῇ δηλοῦται ὅτι ἡ ζωή τοῦ Ἁγίου ὄντως ἠνώθη μὲ τὴν ζωὴν τοῦ Χριστοῦ, ὃς κατέστησε τὸν θάνατον πέρασμα καὶ ὄχι ἀπόλυτον ἤτταν.

Ὁ λόγος τοῦ Κυρίου «ὑμεῖς φίλοι μού ἐστε…» (Ἰω. 15,14–15) ἀποτελεῖ κριτήριον ὀρθῆς μνήμης. Ὁ Ἅγιος τιμᾶται ὄχι διὰ τὴν βιογραφικὴν «ἐπιτυχίαν» ὡς κοσμικὸν μέγεθος, οὔτε διὰ τὸ γεγονὸς ὅτι «ἔφυγε ἐκ τοῦ κόσμου», ἀλλὰ διότι ἐφανέρωσε ὅτι ἡ βασιλεία τοῦ Θεοῦ ἀρχίζει ἐν μετανοίᾳ, ἐν ὑπακοῇ, καὶ ἐν ἀγάπῃ, καὶ ὅτι ἡ ζωὴ τοῦ Χριστοῦ δύναται νὰ γίνῃ ζωὴ τοῦ ἀνθρώπου. Ἡ μνήμη τῶν Ἁγίων, ὅταν τελεῖται ἐν ταπεινώσει καὶ ἀληθείᾳ, ἀνακαλεῖ ὄχι τὸν θάνατον, ἀλλὰ τὴν ἀφθαρσίαν, καὶ παιδαγωγεῖ τὸν πιστὸν εἰς τὸ «μένειν ἐν Χριστῷ». «Ἐγώ εἰμι ἡ ἄμπελος, ὑμεῖς τὰ κλήματα… χωρὶς ἐμοῦ οὐ δύνασθε ποιεῖν οὐδέν» (Ἰω. 15,5). Ἀμήν.