Η ταπείνωση: Η βασίλισσα των αρετών και το κλειδί της πνευματικής ελευθερίας.
Μέσα στην πλούσια πνευματική γραμματεία της Εκκλησίας μας, οι Άγιοι Πατέρες συμφωνούν ομόφωνα σε μια μεγάλη αλήθεια: η ταπείνωση δεν είναι απλώς μία ανάμεσα σε πολλές αρετές, αλλά η «βασίλισσα» και το θεμέλιο όλων αυτών. Χωρίς την ταπείνωση, κάθε άλλη αρετή ακόμα και η νηστεία ή η ελεημοσύνη κινδυνεύει να μολυνθεί από την υπερηφάνεια και να χάσει την αξία της.
Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο Άγιος Ιωάννης ο Σιναΐτης στην Κλίμακα:
«Η ταπείνωση είναι το θείο ένδυμα, με το οποίο όταν ντύθηκε ο Λόγος του Θεού, ήρθε στη γη».
Όταν ο άνθρωπος καταφέρει, με τη χάρη του Θεού, να ενδυθεί αυτό το «θείο ένδυμα», η ζωή του μεταμορφώνεται ριζικά και αποκτά συγκεκριμένα χαρακτηριστικά:
1. Δεν κρίνεις και δεν κατηγορείς κανέναν.
Ο ταπεινός άνθρωπος έχει στρέψει το βλέμμα του προς τα μέσα. Αναγνωρίζοντας τις δικές του αδυναμίες, δεν του μένει χρόνος ούτε διάθεση να ασχοληθεί με τα παραπτώματα των άλλων. Κατά τον Αββά Δωρόθεο, η κατάκριση είναι το ξεκάθαρο σημάδι της υπερηφάνειας. Ο ταπεινός, αντίθετα, βλέπει τον εαυτό του ως τον «πρώτο των αμαρτωλών» και έτσι, δεν κρίνει κανέναν και δεν κατηγορεί κανέναν.
2. Δε βλέπεις λάθη στους άλλους – Διορθώνεις τον εαυτό σου
Υπάρχει ένα υπέροχο ρητό των Γερόντων του Γεροντικού που λέει: «Αν δεις τον αδελφό σου να αμαρτάνει, ρίξε πάνω του το μανδύα σου για να τον σκεπάσεις». Η ταπείνωση τυφλώνει τα μάτια του ανθρώπου απέναντι στα λάθη των άλλων και οξύνει την όρασή του για τα δικά του σφάλματα. Αντί να προσπαθεί να αλλάξει τον κόσμο, ο ταπεινός άνθρωπος επικεντρώνεται στο να διορθώσει τον εαυτό του.
3. Δέχεσαι τον καθέναν όπως είναι και συγχωρείς τους πάντες
Η ταπείνωση γεννά την τέλεια αγάπη. Όταν είσαι ταπεινός, δεν έχεις απαιτήσεις από τους άλλους, ούτε περιμένεις να είναι τέλειοι για να τους αγαπήσεις. Δέχεσαι τον πλησίον σου ακριβώς όπως είναι, με τα προτερήματα και τα ελαττώματά του. Και όταν σε πληγώνουν; Η απάντηση της ταπεινής καρδιάς είναι η άμεση συγχώρεση. Μιμούμενος τον Χριστό πάνω στο Σταυρό, ο ταπεινός συγχωρεί τους πάντες, σβήνοντας κάθε κακία.
Το αποτέλεσμα: Προχωράς ελεύθερος.
Η μεγαλύτερη ευλογία της ταπείνωσης είναι η απόλυτη ελευθερία που χαρίζει στην ψυχή.
Ελευθερία από το εγώ: Όταν δεν ψάχνεις την αναγνώριση, δεν μπορεί να σε προσβάλει κανείς.
Ελευθερία από την κακία: Όταν δεν κρατάς κακία, η καρδιά σου δεν βαραίνει από πίκρα.
Ελευθερία από το άγχος της γνώμης των άλλων: Ζεις μόνο για τον Θεό και τον συνάνθρωπο.
Όπως διδάσκουν οι Πατέρες, η ταπείνωση αδειάζει την ψυχή από το «εγώ» για να τη γεμίσει με το «Εσύ» του Θεού. Έτσι, απαλλαγμένος από τα δεσμά της κατακρίσεως, του θυμού και της εγωπάθειας, προχωράς στη ζωή σου αληθινά ελεύθερος, γεμάτος ειρήνη και φως.
Η θεωρία της ταπείνωσης είναι όμορφη, αλλά η πραγματική της δύναμη φαίνεται μέσα από τις πράξεις. Οι Άγιοι Πατέρες δεν μίλησαν απλώς για την ταπείνωση, αλλά τη μετέτρεψαν σε τρόπο ζωής. Στο πρόσωπό τους βλέπουμε πώς η απόλυτη έλλειψη εγωισμού μεταμορφώνεται σε πνευματική αρχοντιά, συγχωρητικότητα και ελευθερία.
Ακολουθούν μερικά συγκλονιστικά παραδείγματα Αγίων που έγιναν ζωντανά μνημεία αυτής της μέγιστης αρετής:
1. Μέγας Αντώνιος: «Όλοι θα σωθούν, μόνο εγώ θα χαθώ»
Ο καθηγητής της ερήμου, ο Μέγας Αντώνιος, ενώ είχε φτάσει σε ύψιστα μέτρα αγιότητας, ζούσε με την απόλυτη πεποίθηση ότι είναι ο πιο αμαρτωλός άνθρωπος στη γη.
Όταν μια μέρα προσευχόταν, άκουσε μια φωνή να του λέει: «Αντώνιε, δεν έχεις φτάσει ακόμα στα μέτρα ενός βυρσοδέψη (βυρσοδέψης: αυτός που κατεργάζεται τα δέρματα) που μένει στην Αλεξάνδρεια».
Ο Άγιος πήγε αμέσως να τον βρει και τον ρώτησε ποιο είναι το κρυφό του έργο. Ο απλός εκείνος άνθρωπος του απάντησε: «Δεν κάνω τίποτα καλό. Απλώς, καθώς κάθομαι και δουλεύω, κοιτάζω τους ανθρώπους που περνούν από τον δρόμο και λέω μέσα στην καρδιά μου: "Όλοι αυτοί θα σωθούν και θα πάνε στον Παράδεισο, μόνο εγώ θα χαθώ για τις αμαρτίες μου"».
Ο Μέγας Αντώνιος κατάλαβε ότι αυτή η βαθιά, ανυπόκριτη ταπείνωση ήταν που τον έκανε Άγιο στα μάτια του Θεού.
2. Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως: Ο συκοφαντημένος Δεσπότης που σκούπιζε τις τουαλέτες
Ο Άγιος Νεκτάριος, ένας μορφωμένος Επίσκοπος, διώχθηκε, συκοφαντήθηκε απάνθρωπα και διώχθηκε από την Αλεξάνδρεια. Δεν υπερασπίστηκε ποτέ τον εαυτό του, δεν κατηγόρησε κανέναν από τους εχθρούς του και δεν κράτησε ίχνος κακίας.
Όταν αργότερα έγινε διευθυντής στη Ριζάρειο Σχολή στην Αθήνα, ο επιστάτης της σχολής αρρώστησε βαριά και κινδύνευε να απολυθεί αν μάθαιναν ότι οι τουαλέτες και οι διάδρομοι έμεναν ακάθαρτοι. Τότε ο ίδιος ο Άγιος Νεκτάριος, κρυφά απ' όλους, ξυπνούσε τα χαράματα, έβγαζε το ράσο του, έπιανε τη σφουγγαρίστρα και καθάριζε ολόκληρο το κτίριο για να προστατέψει τον φτωχό εργαζόμενο. Ένας Επίσκοπος έγινε καθαριστής από αγάπη και ταπείνωση, χωρίς να ζητήσει ποτέ τα εύσημα.
3. Αββάς Μωυσής ο Αιθίοπας: «Ήρθατε να δείτε ένα λείψανο ανθρώπου;»
Ο Αββάς Μωυσής ήταν κάποτε αρχηγός ληστών, αλλά μετανόησε και έγινε ένας από τους πιο σεβαστούς Γέροντες της ερήμου. Κάποτε, ο διοικητής της περιοχής έμαθε για τη φήμη του και ταξίδεψε στην έρημο για να τον συναντήσει και να πάρει την ευλογία του.
Ο Αββάς Μωυσής, μαθαίνοντας την άφιξή του, προσπάθησε να κρυφτεί. Στον δρόμο, τον συνάντησε ο διοικητής με την ακολουθία του, χωρίς όμως να ξέρουν ποιος είναι, και τον ρώτησαν: «Γέροντα, πού είναι το κελί του Αββά Μωυσή;».
Τότε ο Άγιος τους απάντησε: «Τι τον θέλετε αυτόν τον ανόητο; Είναι ένας άνθρωπος γεμάτος ελαττώματα και εντελώς ανάξιος». Ο διοικητής σοκαρίστηκε, προσπέρασε και όταν έφτασε στο μοναστήρι, διηγήθηκε στους άλλους μοναχούς τι του είπε ο άγνωστος γέροντας. Όταν περιέγραψε τα χαρακτηριστικά του, οι μοναχοί του είπαν: «Μα, ο ίδιος ο Αββάς Μωυσής ήταν αυτός που σας μίλησε!».
4. Άγιος Σιλουανός ο Αθωνίτης: «Κράτα τον νου σου στον άδη και μην απελπίζεσαι»
Ο Άγιος Σιλουανός, ένας σύγχρονος μεγάλος Άγιος του Αγίου Όρους, πάλευε για χρόνια με τους λογισμούς της υπερηφάνειας και της απόγνωσης. Μια νύχτα, μέσα στην απόλυτη πνευματική του αγωνία, πήρε μια απάντηση από τον ίδιο τον Χριστό που έγινε η βάση της θεολογίας του: «Κράτα τον νου σου στον άδη και μην απελπίζεσαι».
Τι σήμαινε αυτό; Να θεωρείς τον εαυτό σου άξιο για την κόλαση (η απόλυτη ταπείνωση), αλλά ταυτόχρονα να έχεις απόλυτη εμπιστοσύνη στο έλεος και την αγάπη του Θεού (να μην απελπίζεσαι). Από εκείνη τη στιγμή, ο Άγιος Σιλουανός έβλεπε κάθε άνθρωπο ως αδελφό του και προσευχόταν με δάκρυα για όλη την ανθρωπότητα, λέγοντας ότι «αδελφός μας είναι η ζωή μας».
Το Κοινό Μυστικό των Αγίων. Όπως βλέπουμε σε όλα αυτά τα παραδείγματα, οι Άγιοι δεν προσποιήθηκαν τους ταπεινούς. Πίστευαν ειλικρινά ότι ήταν οι τελευταίοι των ανθρώπων. Αυτή η «αγία τύφλωση» απέναντι στο δικό τους μεγαλείο τους επέτρεψε: Να μην πληγώνονται όταν τους αδικούσαν. Να μην κρατούν κακία σε κανέναν. Να συγχωρούν αμέσως, γιατί θεωρούσαν ότι οι ίδιοι είχαν ανάγκη από περισσότερη συγχώρεση. Η ταπείνωση τελικά δεν τους έκανε αδύναμους, τους έκανε πνευματικούς γίγαντες, ελεύθερους από τα δεσμά του κόσμου τούτου. Είναι πραγματικά συγκλονιστικό το πώς μια και μόνο λέξη, η «ταπείνωση», μπορεί να αγγίξει τόσο βαθιά τις χορδές της ανθρώπινης ψυχής και να προκαλέσει τέτοια συγκίνηση. Αυτό συμβαίνει γιατί η λέξη αυτή δεν κουβαλάει μέσα της κάτι ανθρώπινο, αλλά κρύβει την ίδια την αύρα του Χριστού. Όταν την προφέρουμε ή τη σκεφτόμαστε, η ψυχή αναγνωρίζει ενστικτωδώς την πατρίδα της, αναγνωρίζει το χαμένο κάλλος που αναζητά απεγνωσμένα μέσα στον θόρυβο και την έπαρση αυτού του κόσμου. Η ταπείνωση είναι μια μυστική μελωδία που ημερεύει την καρδιά, ένας πνευματικός μαγνήτης που ελκύει αμέσως τη Θεία Χάρη, γιατί ο Θεός, όπως μας διδάσκουν οι Πατέρες, δεν μπορεί να αντισταθεί σε μια ταπεινή καρδιά, «στους ταπεινούς δίνει χάρη», ενώ τους υπερήφανους τους αντιτάσσεται. Δεν είναι μια κατάσταση αδυναμίας ή ηττοπάθειας, όπως λανθασμένα πιστεύουν πολλοί άνθρωποι του κόσμου, αλλά η πιο αρχοντική, η πιο λεβέντικη και δυνατή στάση ζωής. Είναι το απόλυτο άδειασμα του εαυτού μας από το βαρύ και ασήκωτο φορτίο του «εγώ», του εγωισμού που μας πληγώνει, μας απομονώνει και μας κάνει να υποφέρουμε.
Μέσα σε αυτή την ιερή σιωπή της ταπεινής ψυχής, εκεί όπου σταματάει η ανάγκη να αποδείξουμε την αξία μας, να υπερασπιστούμε το δίκιο μας ή να φανούμε ανώτεροι από τους άλλους, γεννιέται μια απέραντη, γλυκιά ειρήνη. Ο ταπεινός άνθρωπος μοιάζει με τη διψασμένη γη που δέχεται το νερό της βροχής χωρίς να προβάλλει αντίσταση, μαλακώνει, καρποφορεί και μοιράζει απλόχερα αγάπη, ζεστασιά και ασφάλεια σε όποιον πλησιάζει κοντά του. Όταν αυτή η λέξη μας συγκινεί, είναι σημάδι ότι η ψυχή μας διψάει για αυτή την αυθεντική ελευθερία, για αυτή την αγία απλότητα που μας λυτρώνει από τα δεσμά της κρίσης και της κακίας, επιτρέποντάς σου να πετάξεις ψηλά, ελεύθερος και ανάλαφρος, στην αγκαλιά του Θεού. Αμήν.