Η θεία πρόνοια, η ελευθερία και η ενότητα

Η θεία πρόνοια, η ελευθερία και η ενότητα καλού και κακού στην ανθρώπινη ζωή: μια θεολογική προσέγγιση.

 

Ένα από τα πιο σύνθετα και βαθιά ζητήματα της χριστιανικής θεολογίας είναι η σχέση μεταξύ θείας πρόνοιας, ελευθερίας του ανθρώπου και της συνύπαρξης καλού και κακού στην ιστορία της σωτηρίας. Πολλοί συχνά διαιρούν τους ανθρώπους σε κακούς και καλούς, κρίνουν τις πράξεις τους ως απόλυτα δικές τους επιλογές και αποδέχονται ότι η ευθύνη ανήκει εξ ολοκλήρου στον άνθρωπο. Ωστόσο, η ορθόδοξη θεολογία διδάσκει ότι πίσω από όλες τις ανθρώπινες ενέργειες, είτε καλές είτε κακές, βρίσκεται η θεία οικονομία, δηλαδή το σχέδιο του Θεού που διευθύνει με σοφία και αγάπη τα πάντα.

 

Η προδοσία του Ιούδα αποτελεί κλασικό παράδειγμα: παρότι η πράξη του Ιούδα φαίνεται καθαρά ως κακή, στην πραγματικότητα εντάσσεται μέσα στο θεϊκό σχέδιο σωτηρίας του κόσμου, όπως άλλωστε είχε προφητευθεί (Ψαλμ. 41:10, Ιωάννης 13:18). Ο Ιούδας εκτέλεσε το έργο που του έδωσε ο Θεός, έστω κι αν η εσωτερική του προαίρεση ήταν λάθος. Αντίθετα, ο Πέτρος, που επίσης πρόδωσε τον Χριστό, μετανόησε και έτσι αναδεικνύει τη δυνατότητα της επιστροφής στην χάρη (Λουκ. 22:61-62). Η διαφορά των δύο δεν είναι απλώς η πράξη, αλλά η στάση της καρδιάς και η σχέση τους με το θέλημα του Θεού.

 

Η θεία πρόνοια δεν καταργεί την ελευθερία του ανθρώπου, αλλά την υπερβαίνει και την ενσωματώνει σε ένα ευρύτερο σχέδιο αγάπης και σωτηρίας. Όπως διδάσκει ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς, «η ελευθερία του ανθρώπου δεν είναι αντιθετική προς το θέλημα του Θεού, αλλά συμμετέχει στο σχέδιο της θείας οικονομίας» (ΠΓ 151, 1453). Η ελευθερία αυτή δεν είναι απλή δυνατότητα επιλογής, αλλά κλήση σε κοινωνία ζωής με τον Θεό, μέσα στην οποία το καλό και το κακό αποκτούν το σωστό τους νόημα. Το κακό δεν είναι θεία δημιουργία, αλλά απουσία αγαθού, όπως διδάσκει ο Άγιος Αυγουστίνος (II, 13). Ωστόσο, ο Θεός επιτρέπει το κακό για να ενεργοποιήσει τη διαδικασία της πνευματικής αναγέννησης και της θέωσης του ανθρώπου. Η ύπαρξη του κακού γίνεται έτσι αφορμή για την άσκηση της μετάνοιας, της υπέρβασης και της ενότητας με τον Θεό. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, όλα συνεργούν προς το αγαθό (Ρωμ. 8:28), και ο Θεός «θέλει πάντας τους ανθρώπους σωθήναι» (1 Τιμ. 2:4). Από αυτήν την οπτική, δεν μπορούμε να θεωρήσουμε πως οι άνθρωποι που επιλέγουν το κακό θα τιμωρηθούν αιώνια, επειδή η θεία πρόνοια τους τοποθέτησε μέσα σε μια πνευματική διαδικασία παιδαγωγίας και κάθαρσης. Ο Θεός δεν είναι δυνάστης, αλλά Πατέρας, που καλεί τα τέκνα του στην αγάπη και στη θέωση. Η κόλαση, ως απουσία της θείας παρουσίας, προέρχεται από τη δική μας ελεύθερη άρνηση αυτής της αγάπης και όχι από προεπιλογή ή θεϊκή καταδίκη.

 

Η δημιουργία του κόσμου, όπως και η μορφή του ανθρώπου, είναι έκφραση της τέλειας σοφίας και αγάπης του Δημιουργού. Όπως ο πλανήτης είναι στρογγυλός και όχι τετράγωνος, έτσι και ο άνθρωπος έχει δομηθεί με συμμετρία και αρμονία (Γένεσις 1:27). Τα δώρα που έλαβε τα δύο μάτια, τα δύο χέρια, η λογική, η ψυχή είναι εργαλεία που του παρέχουν τη δυνατότητα να κινηθεί προς την τελειότητα και τη θέωση. Ο Θεός δεν είναι κακός, αλλά αγαθός και επιθυμεί να κάνει όλους τους ανθρώπους «θεούς κατά χάριν» (Ιωάννης 10:34, Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος).

 

Συμπερασματικά, η σύγχρονη ορθόδοξη θεολογία αναδεικνύει την ανάγκη να αποδεχθούμε το μυστήριο της θείας πρόνοιας και ελευθερίας ως ενιαίο σχέδιο σωτηρίας, όπου το καλό και το κακό λειτουργούν ως πνευματικά εφόδια για την προαγωγή της ψυχής προς την τελειότητα και τη θέωση.

 

Κατά τους Πατέρες της Εκκλησίας (π.χ. Μέγας Βασίλειος, Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής), ο άνθρωπος είναι πλασμένος κατ’ εικόνα Θεού, δηλαδή προορισμένος για το καλό, τη σχέση, την αγάπη, τη θέωση. Όμως μετά την πτώση, εισήλθε στον κόσμο και στον άνθρωπο η εμπειρία του παρὰ φύσιν, δηλαδή η αλλοίωση, το σκοτάδι, η τάση προς το κακό.

 

 Άρα ο άνθρωπος φέρει μέσα του τη δυνατότητα και προς το αγαθό και προς το πονηρό — και η ζωή του είναι μία δυναμική πορεία επιστροφής προς το καθ’ ομοίωσιν.

 

Η μπαταρία λειτουργεί μόνο όταν έχει και θετικό και αρνητικό πόλο, δεν λειτουργεί μονομερώς. Ομοίως και ο άνθρωπος λειτουργεί ως ύπαρξη όχι επειδή είναι "τέλειος", αλλά επειδή έχει δυνατότητα επιλογής και μεταστροφής. Η ύπαρξη του "αρνητικού" δεν σημαίνει ότι είναι για πέταμα αλλά ότι χρειάζεται ενεργοποίηση, καθαρισμό, μεταμόρφωση.

 

Το αρνητικό δεν καταργεί την αξία, αλλά είναι ο τόπος του πόνου, της πάλης, της μετάνοιας. Και γι’ αυτό δεν απορρίπτει ο Θεός τον άνθρωπο, αλλά τον υπομένει (Ρωμ. 2:4), τον συγχωρεί (Λουκ. 15), και τον καλεί σε νέα ζωή (Β' Κορ. 5:17).

 

Αυτό είναι θεμελιώδες στο Ευαγγέλιο. Ο Θεός δεν δημιούργησε τίποτε για καταστροφή· ο Χριστός δεν ήρθε για να καταδικάσει τον κόσμο αλλά «ἵνα σωθῇ ὁ κόσμος δι’ αὐτοῦ» (Ιω. 3:17). Γι’ αυτό και ο Ιούδας δεν ήταν εκτός σχεδίου Θεού, ούτε ο Πέτρος εκτός αγάπης Θεού, παρά τις πτώσεις τους. Η μετάνοια και όχι η "καθαρότητα"  είναι το κριτήριο της σωτηρίας.

 

Όπως η μπαταρία χρειάζεται και τους δύο πόλους για να λειτουργήσει, έτσι και ο άνθρωπος  φέροντας μέσα του το καλό και το κακό δεν είναι άχρηστος, αλλά έχει λάβει κάλεσμα: προς την ενεργοποίηση, τη μεταμόρφωση και τη θέωση. Ο Θεός δεν πετά κανέναν. Μόνο ο άνθρωπος μπορεί να αρνηθεί αυτή την κλήση.

 

ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ ΚΕΦ  9 15Διότι πρὸς τὸν Μωϋσῆν λέγει, θέλω ἐλεήσει ὅντινα ἐλεῶ, καὶ θέλω οἰκτειρήσει ὅντινα οἰκτείρω.16Ἄρα λοιπὸν δὲν εἶναι τοῦ θέλοντος οὐδὲ τοῦ τρέχοντος, ἀλλὰ τοῦ ἐλεοῦντος Θεοῦ.17Διότι ἡ γραφή λέγει πρὸς τὸν Φαραὼ ὅτι δι᾿ αὐτὸ τοῦτο σὲ ἐξήγειρα, διὰ νὰ δείξω ἐν σοὶ τὴν δύναμίν μου, καὶ διὰ νὰ διαγγελθῇ τὸ ὄνομά μου ἐν πάσῃ τῇ γῇ.18Ἄρα λοιπὸν ὅντινα θέλει ἐλεεῖ καὶ ὅντινα θέλει σκληρύνει.

Ο Απόστολος Παύλος παραθέτει εδώ λόγια του Θεού προς τον Μωυσή, όπου ο Θεός διακηρύσσει το απόλυτο δικαίωμά του να ελεεί και να οικτείρει όσους αυτός επιλέγει, καθώς και να σκληραίνει την καρδιά όποιου θέλει. Αυτό το χωρίο τονίζει ότι η πρωτοβουλία της σωτηρίας και η εφαρμογή του θελήματος στον κόσμο δεν ανήκουν στον άνθρωπο («οὐ τοῦ θέλοντος οὐδὲ τοῦ τρέχοντος»), αλλά αποκλειστικά στο έλεος του Θεού («τοῦ ἐλεοῦντος Θεοῦ»).

 

Αυτή η θεολογική θέση δεν σημαίνει ότι ο άνθρωπος είναι άβουλος ή ότι η ηθική ευθύνη καταργείται, αλλά ότι το τελικό σχέδιο και η ενεργός παρουσία του Θεού υπερβαίνουν και καθοδηγούν όλα τα γεγονότα, ακόμα και εκείνα που φαίνονται άδικα ή σκληρά. Η σκληραίνουσα καρδιά του Φαραώ αποτελεί παράδειγμα της θείας κρίσης που έχει ως στόχο να φανερώσει τη δύναμη του Θεού και το μεγαλείο του ονόματός του.

 

Αυτό το χωρίο υποστηρίζει την άποψη ότι πίσω από κάθε ανθρώπινη πράξη, είτε καλή είτε κακή, βρίσκεται το σχέδιο του Θεού. Ο Θεός, ως άπειρη σοφία και αγάπη, διευθύνει τα γεγονότα με τέτοιο τρόπο ώστε να επιτυγχάνονται τα θεία σχέδια σωτηρίας και θέωσης. Ενώ οι άνθρωποι ενεργούν με βάση τις δικές τους επιλογές και επιθυμίες, η θεία πρόνοια «τρέχει» πέρα και πάνω από αυτές, φέρνοντας τελικά το καλό. Αυτό δεν αναιρεί την ηθική ευθύνη του ανθρώπου, ούτε την προσωπική του κλήση στη μετάνοια και τη θέωση, αλλά τονίζει ότι η απόλυτη ελευθερία και η σωτηρία είναι δώρα Θεού, που γίνονται φανερά μέσα από την ιστορία της πτώσης και της λύτρωσης.